حد مهریه چقدر است؟ | هر آنچه درباره سقف مهریه باید بدانید
حد مهریه چقدر است؟ (راهنمای جامع قانونی مهریه و سقف مطالبه آن در ایران)
از نظر قانونی، مهریه در ایران سقفی برای تعیین ندارد و هر مقداری که زوجین توافق کنند، معتبر است. با این حال، ضمانت اجرایی مهریه دارای حد و حدودی است که مهم ترین آن، سقف ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی برای امکان صدور حکم جلب (حبس) زوج در صورت عدم پرداخت و عدم اثبات اعسار است. مهریه، پشتوانه ای مالی برای زن در طول زندگی مشترک و پس از آن محسوب می شود که نه تنها جنبه حقوقی، بلکه ابعاد اجتماعی و عاطفی عمیقی دارد و همواره یکی از موضوعات پربحث در محافل حقوقی و خانواده بوده است.
تعیین مهریه و چگونگی مطالبه آن، دغدغه بسیاری از زوجین در آستانه ازدواج، و چالش مهمی برای کسانی است که با اختلافات خانوادگی یا طلاق مواجه هستند. ابهامات پیرامون حد قانونی مهریه، تفاوت های بین مهریه های با میزان مختلف، و سرنوشت قوانین جدید، اهمیت دسترسی به اطلاعات دقیق و به روز را دوچندان می کند. این مقاله با هدف شفاف سازی این مفاهیم حقوقی و ارائه راهنمایی جامع، به بررسی ابعاد گوناگون مهریه از منظر قانون می پردازد و تلاش می کند تا به تمامی پرسش های اساسی در این زمینه پاسخ دهد و سردرگمی های رایج را برطرف سازد.
مهریه چیست و چرا تعیین می شود؟ (مفاهیم بنیادی)
مهریه، که در اصطلاح فقهی و حقوقی به آن «صداق» نیز گفته می شود، مالی است که مرد در زمان عقد نکاح، تعهد می کند به همسر خود بپردازد. این تعهد، یک حق مالی مستقل برای زن به شمار می رود که به محض جاری شدن عقد نکاح، زن مالک آن می شود و می تواند هرگونه تصرفی در آن انجام دهد. فلسفه وجودی مهریه در نظام حقوقی ایران، ریشه های فقهی و اجتماعی دارد و معمولاً به عنوان پشتوانه اقتصادی برای زن، نشانه صداقت و علاقه مرد به همسر خود، و تضمینی برای رعایت حقوق زن در زندگی مشترک تلقی می شود. این مفهوم، به زن اطمینان می دهد که در صورت بروز مشکلات احتمالی، از یک حمایت مالی برخوردار خواهد بود.
بر اساس قانون مدنی ایران، مهریه می تواند انواع مختلفی داشته باشد که هر یک از آن ها دارای احکام و شرایط خاص خود هستند:
- مهرالمسمی: این نوع مهریه، مالی است که با توافق زوجین در هنگام عقد نکاح، به صورت صریح و معین تعیین می شود. بخش عمده مهریه ها در ایران از نوع مهرالمسمی هستند و تعیین آن به صورت سکه طلا، وجه نقد، املاک یا سایر دارایی ها رواج دارد.
- مهرالمثل: در مواردی که مهریه ای در عقد تعیین نشده باشد و یا تعیین مهریه باطل باشد (به شرط وقوع نزدیکی)، مهرالمثل تعیین می شود. میزان مهرالمثل بر اساس عرف و عادت محل، وضعیت اجتماعی و خانوادگی زن و مرد، و سایر شرایط مشابه توسط دادگاه تعیین می گردد.
- مهرالمتعه: این مهریه در شرایطی تعیین می شود که در عقد مهریه ای مشخص نشده و نزدیکی نیز صورت نگرفته باشد. در این حالت، مرد هنگام طلاق، مالی را به عنوان مهرالمتعه بر اساس توانایی مالی خود و عرف، به زن پرداخت می کند.
تفاوت کلیدی: مهریه عندالمطالبه و مهریه عندالاستطاعه
یکی از مهم ترین تقسیم بندی ها در مهریه، مربوط به نحوه و زمان مطالبه آن است که به دو صورت عندالمطالبه و عندالاستطاعه محقق می شود. درک تفاوت این دو نوع برای هر دو زوج از اهمیت بالایی برخوردار است.
مهریه عندالمطالبه:
مهریه عندالمطالبه به این معناست که زن می تواند در هر زمان که بخواهد، چه در طول زندگی مشترک و چه پس از آن، مهریه خود را از مرد مطالبه کند. در این نوع مهریه، بار اثبات توانایی مالی مرد بر عهده زن نیست و مرد موظف به پرداخت آن است. در صورت عدم پرداخت، زن می تواند از طریق مراجع قانونی (اجرای ثبت یا دادگاه) برای وصول آن اقدام کند. اگر در سند ازدواج، نوع مهریه مشخص نشده باشد، به صورت پیش فرض، مهریه عندالمطالبه محسوب می شود.
پیامدهای حقوقی مهریه عندالمطالبه:
- زن به محض عقد، مالک مهریه می شود و حق مطالبه آن را دارد.
- عدم پرداخت مهریه توسط مرد، می تواند منجر به توقیف اموال وی، و در برخی موارد (تا سقف ۱۱۰ سکه) صدور حکم جلب او شود.
- مرد برای فرار از پرداخت مهریه عندالمطالبه، باید اعسار (ناتوانی مالی) خود را در دادگاه اثبات کند.
مهریه عندالاستطاعه:
در مقابل، مهریه عندالاستطاعه به این معناست که مطالبه و وصول مهریه منوط به اثبات توانایی مالی مرد است. به عبارت دیگر، زن تنها زمانی می تواند مهریه خود را دریافت کند که اثبات نماید همسرش توانایی پرداخت آن را دارد. بار اثبات این توانایی (استطاعت مالی) در این نوع مهریه، بر عهده زن است و زن باید اموال و دارایی های مرد را برای توقیف به دادگاه معرفی کند.
پیامدهای حقوقی مهریه عندالاستطاعه:
- تا زمانی که زن نتواند توانایی مالی مرد را اثبات کند، امکان وصول مهریه وجود ندارد.
- برای این نوع مهریه، امکان صدور حکم جلب (حبس) مرد وجود ندارد، حتی اگر توانایی مالی او اثبات شود.
- اثبات استطاعت مالی مرد معمولاً نیازمند معرفی اموال منقول و غیرمنقول، حساب های بانکی، درآمد و سایر منابع مالی او است.
جدول زیر تفاوت های اصلی مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه را به طور خلاصه نشان می دهد:
| ویژگی | مهریه عندالمطالبه | مهریه عندالاستطاعه |
|---|---|---|
| زمان مطالبه | هر زمان که زن بخواهد | منوط به اثبات توانایی مالی مرد |
| بار اثبات توان مالی | بر عهده مرد (برای اعسار) | بر عهده زن (برای مطالبه) |
| امکان صدور حکم جلب (حبس) | بله (تا سقف 110 سکه) | خیر |
| پیش فرض قانونی | اگر در عقدنامه نوع مشخص نشده باشد | باید صراحتاً در عقدنامه ذکر شود |
حد قانونی مهریه: آیا مهریه سقفی دارد؟
یکی از پرتکرارترین و شاید گمراه کننده ترین سوالات در مورد مهریه، مربوط به «حد قانونی» آن است. پاسخ شفاف به این سوال این است که مهریه از نظر تعداد یا میزان تعیین سقف قانونی ندارد. به عبارت دیگر، زن و مرد در زمان عقد نکاح می توانند هر مقداری از مال را به عنوان مهریه تعیین کنند و این توافق کاملاً معتبر و لازم الاجرا خواهد بود. از یک سکه تا هزاران سکه، یا هر مقدار وجه نقد و ملک، اگر با توافق طرفین تعیین شود، از نظر ماهیت حقوقی معتبر است. اما این عدم وجود سقف در تعیین، به معنای عدم وجود حد و حدود در ضمانت اجرایی آن نیست.
ضمانت اجرایی مهریه: قانون 110 سکه (ماده 22 قانون حمایت خانواده)
مفهوم حد مهریه بیشتر به بحث ضمانت اجرایی و نحوه وصول آن بازمی گردد. قانونگذار برای حمایت از بنیان خانواده و جلوگیری از سوءاستفاده های احتمالی، ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مصوب سال ۱۳۹۱ را تصویب کرده است که در آن به صراحت به موضوع ۱۱۰ سکه اشاره می کند. بر اساس این ماده:
«چنانچه مهریه، تا سقف یکصد و ده سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد، مشمول مقررات ماده (۲) قانون اجرای محکومیت های مالی است. چنانچه مهریه، بیشتر از این میزان باشد، در خصوص مازاد، فقط ملائت زوج ملاک پرداخت است.»
این ماده به وضوح بیان می کند که تنها تا سقف ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی، ضمانت اجرایی ویژه ای در نظر گرفته شده است که می تواند مرد را در صورت عدم پرداخت و عدم اثبات اعسار، تحت فشار قانونی بیشتری قرار دهد. برای مبالغ مازاد بر ۱۱۰ سکه، وضعیت حقوقی کاملاً متفاوت است و اثبات توانایی مالی مرد (ملائت) بر عهده زن خواهد بود.
وضعیت حبس (زندان) مرد بابت مهریه
موضوع حبس مرد بابت مهریه، همواره محل بحث و ابهام بسیاری بوده است، به ویژه با مطرح شدن اصطلاح حبس زدایی. برای شفاف سازی این موضوع، باید گفت که تا سقف ۱۱۰ سکه، در صورت مطالبه زن و عدم پرداخت توسط مرد، اگر مرد نتواند اعسار خود را (یعنی ناتوانی مالی برای پرداخت یکجا یا تقسیط) اثبات کند، امکان صدور حکم جلب و حبس او وجود دارد. این بدان معنا نیست که به محض مطالبه مهریه، مرد به زندان می رود؛ بلکه دادگاه ابتدا توانایی مالی مرد را بررسی کرده و در صورت عدم اثبات اعسار و عدم پرداخت، حکم جلب صادر می شود.
مفهوم حبس زدایی که در سال های اخیر مطرح شده، به معنای حذف کامل حبس نیست، بلکه تأکید بر این دارد که رویه های قضایی به سمت تقسیط مهریه و عدم حبس در صورت توان مالی پایین مرد، پیش بروند. با این حال، قانون هنوز امکان حبس را برای مهریه های تا ۱۱۰ سکه در صورت تمکن مالی و عدم پرداخت پیش بینی کرده است. این رویه با هدف حمایت از حقوق زن و در عین حال، در نظر گرفتن وضعیت مالی مرد، اجرایی می شود.
جدول زیر خلاصه ای از وضعیت ضمانت اجرایی مهریه را نشان می دهد:
| میزان مهریه | ضمانت اجرایی (تا سقف 110 سکه) | ضمانت اجرایی (مازاد بر 110 سکه) |
|---|---|---|
| تا 110 سکه | قابلیت صدور حکم جلب (حبس) در صورت عدم پرداخت و عدم اثبات اعسار توسط مرد. | – |
| بیش از 110 سکه | همانند مهریه تا 110 سکه | قابلیت مطالبه، اما تنها در صورت اثبات ملائت (توانایی مالی) مرد توسط زن. عدم امکان صدور حکم جلب (حبس) برای این بخش. |
وضعیت حقوقی مهریه بالای 110 سکه
همانطور که در بخش قبل توضیح داده شد، مهریه از نظر تعیین مقدار سقفی ندارد و ممکن است زوجین بر روی مهریه ای بسیار بیشتر از ۱۱۰ سکه توافق کرده باشند. سوال مهم این است که آیا مهریه بالای ۱۱۰ سکه نیز قابل مطالبه و وصول است؟ پاسخ قاطعانه این است که بله، تمامی مهریه (هر میزان که باشد) بدهی قانونی مرد به زن محسوب می شود و زن حق مطالبه آن را دارد. هیچ بخشی از مهریه از نظر ماهیتی ساقط نمی شود و مرد متعهد به پرداخت کل آن است.
بار اثبات ملائت (توانایی مالی) زوج برای مازاد بر 110 سکه
نکته کلیدی و تمایز اصلی مهریه بالای ۱۱۰ سکه، به بار اثبات توانایی مالی مرد (ملائت) بازمی گردد. بر خلاف مهریه تا ۱۱۰ سکه که فرض بر توانایی پرداخت مرد است و او باید اعسار خود را اثبات کند، برای بخش مازاد بر ۱۱۰ سکه، بار اثبات توانایی مالی مرد بر عهده زوجه است. به عبارت دیگر، زن برای وصول این بخش از مهریه باید به دادگاه اثبات کند که همسرش دارای اموال، دارایی ها یا درآمدی است که توانایی پرداخت آن را دارد.
مصادیق توانایی مالی که زن می تواند برای اثبات آن معرفی کند، شامل موارد زیر است:
- اموال منقول: خودرو، موجودی حساب های بانکی، سهام، اوراق بهادار و سایر دارایی های قابل انتقال.
- اموال غیرمنقول: ملک، زمین، آپارتمان و سایر مستغلات به نام مرد.
- درآمد و حقوق: معرفی محل کار، حقوق ثابت، درآمد ناشی از کسب وکار و…
اگر زن بتواند این ملائت را به دادگاه اثبات کند، دادگاه حکم به توقیف اموال معرفی شده و وصول مهریه صادر خواهد کرد. در غیر این صورت، یعنی اگر زن نتواند توانایی مالی مرد را برای مازاد بر ۱۱۰ سکه اثبات کند، این بخش از مهریه فعلاً قابل وصول نخواهد بود تا زمانی که زن بتواند اموال جدیدی از مرد معرفی کند یا مرد خود توانایی مالی پیدا کند.
عدم امکان حکم جلب (حبس) برای مازاد بر 110 سکه:
یکی دیگر از تفاوت های اساسی در خصوص مهریه های بالای ۱۱۰ سکه، عدم امکان صدور حکم جلب یا حبس برای بخش مازاد بر این سقف است. حتی اگر زن بتواند توانایی مالی مرد را برای پرداخت مثلاً ۲۰۰ سکه اثبات کند، دادگاه نمی تواند برای ۸۰ سکه مازاد بر ۱۱۰ سکه، حکم جلب صادر کند. حکم جلب تنها برای ۱۱۰ سکه اول در نظر گرفته شده است.
نحوه وصول مهریه بالای 110 سکه:
برای وصول مهریه بالای ۱۱۰ سکه، تنها راهکار قانونی، معرفی اموال و دارایی های مرد توسط زن به دادگاه یا اجرای ثبت است تا این اموال توقیف شده و از محل آن مهریه پرداخت شود. این فرآیند ممکن است زمان بر و نیازمند تحقیقات گسترده برای شناسایی اموال مرد باشد.
مراحل قانونی مطالبه و وصول مهریه
مطالبه و وصول مهریه، فرآیندی قانونی است که زن می تواند از دو مسیر اصلی پیگیری کند: از طریق اجرای ثبت و یا از طریق دادگاه خانواده. انتخاب مسیر مناسب به شرایط پرونده، وجود سند رسمی ازدواج و اموال قابل توقیف از مرد بستگی دارد.
۱. مطالبه از طریق اجرای ثبت (دفترخانه ازدواج)
این مسیر معمولاً سریع تر و کم هزینه تر از روش دادگاه است، به شرطی که سند ازدواج رسمی باشد و زن بتواند اموالی از مرد را برای توقیف معرفی کند.
مراحل:
- مراجعه به دفترخانه ازدواج: زن با در دست داشتن سند ازدواج رسمی به دفترخانه ای که عقد در آن ثبت شده است مراجعه کرده و تقاضای صدور اجراییه مهریه را می نماید.
- درخواست صدور اجراییه: دفترخانه پس از بررسی، اجراییه ای را صادر کرده و به مرد ابلاغ می کند. در این مرحله، به مرد ۱۰ روز مهلت داده می شود تا مهریه را پرداخت کند یا ترتیبات پرداخت آن را فراهم آورد.
- معرفی اموال و توقیف: در صورت عدم پرداخت در مهلت مقرر، زن می تواند با معرفی اموال و دارایی های مرد (اعم از منقول مانند حساب بانکی، سهام، خودرو یا غیرمنقول مانند ملک) از اجرای ثبت درخواست توقیف آن اموال را داشته باشد.
- توقیف حقوق: اگر مرد کارمند دولت یا بخش خصوصی باشد، زن می تواند تقاضای توقیف بخشی از حقوق او را (تا یک سوم در زمان جدایی و تا یک چهارم در طول زندگی مشترک) برای وصول مهریه کند.
مزایا: سرعت نسبی بیشتر، هزینه کمتر در مراحل اولیه، عدم نیاز به اثبات ملائت (در مهریه عندالمطالبه تا ۱۱۰ سکه).
معایب: تنها در صورت وجود اموال قابل توقیف و سند رسمی کاربرد دارد، برای مازاد بر ۱۱۰ سکه همچنان نیاز به اثبات ملائت در دادگاه خواهد بود.
۲. مطالبه از طریق دادگاه خانواده
این مسیر در مواردی که سند ازدواج رسمی نیست، یا زن نتواند اموالی را برای توقیف از طریق اجرای ثبت معرفی کند، و یا مرد نسبت به مهریه اعتراض یا ادعای اعسار دارد، انتخاب می شود.
مراحل:
- تقدیم دادخواست: زن با مراجعه به دفاتر خدمات قضایی و تکمیل فرم دادخواست مطالبه مهریه، پرونده را تشکیل می دهد. مدارک مورد نیاز شامل سند ازدواج، شناسنامه، کارت ملی و هرگونه مدرکی دال بر توانایی مالی مرد (در مهریه عندالاستطاعه یا مازاد بر ۱۱۰ سکه) است.
- ارجاع به داوری یا مشاوره: در برخی موارد، دادگاه طرفین را به جلسات داوری یا مشاوره خانواده ارجاع می دهد تا پیش از رسیدگی قضایی، امکان صلح و سازش فراهم شود.
- تشکیل جلسه رسیدگی: دادگاه پس از بررسی مدارک و شنیدن اظهارات طرفین، به پرونده رسیدگی می کند.
- صدور حکم: پس از طی مراحل قانونی، دادگاه حکم به پرداخت مهریه صادر می کند. در صورت عدم پرداخت مهریه و عدم اثبات اعسار توسط مرد، زن می تواند تقاضای صدور اجرائیه و توقیف اموال کند.
مدارک مورد نیاز: سند ازدواج، شناسنامه، کارت ملی، مدارک اثبات توانایی مالی مرد (در صورت لزوم).
دفاعیات مرد: اعسار و تقسیط مهریه
در بسیاری از موارد، مرد توانایی پرداخت یکجای مهریه را ندارد. در چنین شرایطی، قانون این امکان را برای مرد فراهم آورده است که با اثبات ناتوانی مالی خود، درخواست اعسار و تقسیط مهریه را به دادگاه ارائه دهد. این مکانیسم حقوقی به منظور جلوگیری از حبس مرد و در عین حال، تضمین پرداخت مهریه به زن، طراحی شده است.
مفهوم و شرایط اعسار
«اعسار» به معنای ناتوانی مالی فرد در پرداخت بدهی های خود است. در مورد مهریه، اگر مرد توان پرداخت یکجای مهریه را نداشته باشد، می تواند به دادگاه مراجعه کرده و دادخواست اعسار از پرداخت مهریه را تقدیم کند. این دادخواست باید به همراه مدارک و شواهد لازم برای اثبات عدم توانایی مالی ارائه شود.
شرایط درخواست اعسار:
- ارائه دادخواست اعسار: مرد باید ظرف یک ماه از تاریخ ابلاغ اجراییه مهریه (چه از طریق اجرای ثبت و چه از طریق دادگاه)، دادخواست اعسار خود را به دادگاه خانواده ارائه دهد.
- فهرست اموال: مرد باید لیستی از تمامی اموال خود (منقول و غیرمنقول) و همچنین میزان درآمد ماهیانه و وضعیت اشتغال خود را به دادگاه ارائه دهد.
- شهادت شهود: معمولاً برای اثبات اعسار، نیاز به معرفی حداقل دو شاهد است که از وضعیت مالی مرد آگاه بوده و ناتوانی او را در پرداخت مهریه تأیید کنند. این شهود باید در دادگاه حاضر شده و شهادت دهند.
- عدم تکافوی دارایی ها: مرد باید اثبات کند که دارایی های او به استثنای مستثنیات دین (مانند منزل مسکونی متناسب با شأن، لوازم ضروری زندگی، ابزار کار و…) برای پرداخت یکجای مهریه کافی نیست.
تقسیط مهریه
در صورتی که دادگاه دادخواست اعسار مرد را بپذیرد، حکم به تقسیط مهریه صادر خواهد کرد. این بدین معناست که مرد مهریه را به صورت اقساط و در بازه های زمانی مشخص به زن پرداخت می کند. نحوه تعیین میزان پیش پرداخت و اقساط ماهانه، به عوامل مختلفی بستگی دارد و نقش دادگاه در این زمینه بسیار تعیین کننده است.
نقش دادگاه در تعیین پیش پرداخت و اقساط:
- دادگاه با توجه به وضعیت مالی مرد (میزان درآمد، دارایی ها، شغل، تعداد افراد تحت تکفل و…) و همچنین شأن زن، میزان پیش پرداخت و اقساط را تعیین می کند.
- معمولاً در ابتدا یک پیش پرداخت نقدی یا به صورت تعدادی سکه تعیین می شود و مابقی به صورت اقساط ماهانه (مثلاً ماهی یک سکه، نیم سکه یا حتی ربع سکه) پرداخت می گردد.
- تأثیر تورم و شاخص بانک مرکزی: در صورتی که مهریه وجه رایج (پول نقد) باشد، بر اساس ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، به نرخ روز محاسبه و پرداخت می شود. برای سکه نیز اگرچه نرخ خود سکه متغیر است، اما میزان اقساط توسط دادگاه تعیین شده و معمولاً تا پایان پرداخت، ثابت می ماند، مگر اینکه شرایط مالی مرد تغییر فاحشی داشته باشد و درخواست تجدیدنظر در اقساط ارائه شود.
تقسیط مهریه یک راهکار قانونی است که به مردان دارای ناتوانی مالی اجازه می دهد تعهد خود را به تدریج ادا کنند، در حالی که حقوق زن نیز به مرور زمان تأمین می شود و از حبس های غیرضروری جلوگیری به عمل می آید.
شایعات و حقایق قانون جدید مهریه (به روزترین اطلاعات)
در سال های اخیر، شایعات و اخبار ضد و نقیض زیادی در مورد قانون جدید مهریه و به ویژه محدودیت ۱۴ سکه منتشر شده است که باعث سردرگمی بسیاری از افراد شده است. برای درک صحیح از وضعیت فعلی، لازم است به روزترین اطلاعات حقوقی را مد نظر قرار دهیم.
آیا قانون جدید مهریه (مثل 14 سکه) تصویب شده است؟
پاسخ به روز این است که خیر، تاکنون هیچ قانون جدیدی مبنی بر محدود کردن قطعی مهریه به ۱۴ سکه یا هر تعداد دیگری، به تصویب نهایی نرسیده و تبدیل به قانون لازم الاجرا نشده است. طرح هایی برای اصلاح قوانین مربوط به مهریه در کمیسیون قضایی مجلس شورای اسلامی در حال بررسی و رایزنی هستند. این طرح ها با اهداف مختلفی از جمله کاهش آمار طلاق، تحکیم بنیان خانواده، و کاهش بار مالی بر دوش مردان پیشنهاد شده اند، اما هنوز به مرحله تصویب در صحن علنی مجلس و تأیید شورای نگهبان نرسیده اند.
بنابراین، تا زمانی که طرحی به تصویب نهایی نرسد و به عنوان قانون جدید ابلاغ نشود، قوانین فعلی (به ویژه ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده که سقف ۱۱۰ سکه را برای ضمانت اجرایی حبس مطرح می کند) همچنان جاری و ساری هستند. لازم است از توجه به اخبار غیررسمی و شایعات پرهیز کرده و تنها به منابع موثق و ابلاغیه های رسمی قوه قضائیه یا مجلس شورای اسلامی اعتماد کرد.
نحوه محاسبه مهریه به نرخ روز (ماده 1082 قانون مدنی)
یکی دیگر از موضوعات مهم، نحوه محاسبه مهریه در شرایط تورمی است. ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی ایران در این باره تصریح می کند:
«به مجرد عقد، زن مالک مهر می شود و می تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بکند. تبصره: چنانچه مهریه وجه رایج باشد، متناسب با تغییر شاخص قیمت سالانه زمان تعیین نسبت به سال اجرای عقد که توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین می شود محاسبه و پرداخت خواهد شد.»
این بدان معناست که اگر مهریه به صورت وجه نقد (پول رایج کشور) تعیین شده باشد، مبلغ آن باید بر اساس نرخ تورم و شاخص قیمت سالانه که توسط بانک مرکزی اعلام می شود، به نرخ روز محاسبه و به زن پرداخت شود. هدف از این تبصره، حفظ ارزش واقعی مهریه در طول زمان و جبران کاهش قدرت خرید پول است. اما اگر مهریه به صورت سکه طلا یا سایر کالاها باشد، خود آن کالا (یا قیمت روز آن در صورت عدم امکان پرداخت عین آن) ملاک خواهد بود.
تأثیر قانون 110 سکه بر عقدهای قدیمی
سوال دیگری که مطرح می شود این است که آیا قانون ۱۱۰ سکه و ضمانت اجرایی آن، بر مهریه هایی که قبل از تصویب این قانون تعیین شده اند نیز تأثیر می گذارد؟
بله، از نظر ضمانت اجرایی، ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده (قانون ۱۱۰ سکه) بر تمامی عقدهای ازدواج، اعم از جدید و قدیمی، اعمال می شود. به عبارت دیگر، فارغ از اینکه عقد ازدواج در چه سالی و با چه میزان مهریه ای ثبت شده باشد، در زمان مطالبه مهریه، مبنای اعمال ضمانت اجرایی (مانند امکان حبس) همان سقف ۱۱۰ سکه خواهد بود. این موضوع به این دلیل است که این ماده به بحث نحوه اجرای احکام و ضمانت اجرایی می پردازد و نه به ماهیت یا میزان مهریه تعیین شده در عقد.
موارد خاص و دغدغه های رایج در مورد مهریه
مهریه در موقعیت های مختلف زندگی زناشویی و شرایط خاص حقوقی، با دغدغه های متفاوتی همراه است. بررسی این موارد می تواند به شفافیت بیشتر در مورد حقوق و تکالیف کمک کند.
مهریه و طلاق
وضعیت مهریه در انواع مختلف طلاق، متفاوت است:
- طلاق توافقی: در این نوع طلاق، زوجین بر سر تمامی مسائل از جمله مهریه به توافق می رسند. زن می تواند بخشی از مهریه خود را ببخشد یا آن را به صورت کامل مطالبه کند. توافقات حاصله در دادگاه ثبت و لازم الاجرا می شود.
- طلاق خلع: طلاق خلع از سوی زن و در صورت کراهت او از مرد واقع می شود. در این نوع طلاق، زن برای گرفتن رضایت مرد به طلاق، مالی را به او می بخشد که می تواند تمام یا بخشی از مهریه یا مال دیگری باشد.
- طلاق از طرف مرد: اگر طلاق از سوی مرد باشد، او موظف به پرداخت تمامی مهریه زن است. در این حالت، دادگاه شرایط تقسیط را برای مرد در نظر می گیرد، مگر اینکه مرد خود توانایی پرداخت یکجا را داشته باشد.
- طلاق از طرف زن: اگر زن به دلایل موجه و قانونی (مانند عسر و حرج) تقاضای طلاق دهد، می تواند تمامی مهریه خود را نیز مطالبه کند.
تأثیر خیانت زن یا مرد بر مهریه
دغدغه تأثیر خیانت بر مهریه، یکی از پررنگ ترین موارد در میان نظرات کاربران و عموم مردم است. از منظر حقوقی محض و بر اساس قوانین مدنی ایران، خیانت (چه از سوی زن و چه از سوی مرد) به تنهایی باعث سقوط حق مهریه نمی شود. مهریه یک حق مالی است که به محض عقد نکاح برای زن ایجاد می شود و تنها در موارد بسیار خاص و اثبات شده، مانند عدم تمکین خاص زن (مثل عدم برقراری رابطه زناشویی بدون مانع شرعی) و یا اثبات مواردی که منجر به اسقاط حق شود، ممکن است بر میزان آن تأثیر بگذارد. صرف خیانت، به صورت مستقیم مهریه را ساقط نمی کند. البته خیانت می تواند در مسائل دیگر مانند حضانت فرزند یا اجرت المثل تأثیرگذار باشد، اما مهریه ماهیت متفاوتی دارد.
مهریه در صورت فوت زوج یا زوجه
مهریه یک بدهی است و با فوت زوج یا زوجه، این بدهی از بین نمی رود:
- فوت زوج: در صورت فوت مرد، مهریه زن جزء دیون ممتازه محسوب می شود و زن می تواند آن را از ترکه (اموال به جای مانده) همسر متوفی خود مطالبه کند، حتی پیش از تقسیم ارث میان سایر ورثه.
- فوت زوجه: اگر زن فوت کند، مهریه او که به ذمه مرد بوده، به ورثه او (شامل شوهر، فرزندان، پدر و مادر) به نسبت سهم الارث هر یک می رسد و ورثه می توانند آن را از مرد مطالبه کنند.
مهریه و مالیات
یکی دیگر از سوالات رایج، بحث مشمولیت مهریه بر مالیات است. طبق قوانین جاری کشور، مهریه مشمول مالیات نمی شود. مهریه به عنوان یک تعهد مالی شناخته می شود و نه یک درآمد یا دارایی که مشمول مالیات بر درآمد یا مالیات بر ارث (در صورت فوت) شود.
ارتباط مهریه با سایر حقوق زن: نفقه، اجرت المثل، جهیزیه
مهریه تنها حق مالی زن نیست و نباید با سایر حقوق او اشتباه گرفته شود:
- نفقه: نفقه، هزینه های زندگی زن است که مرد در طول زندگی مشترک موظف به پرداخت آن است (خوراک، پوشاک، مسکن، درمان و…). نفقه با مهریه متفاوت است و زن حق مطالبه هر دو را دارد.
- اجرت المثل: اجرت المثل ایام زوجیت، در صورتی به زن تعلق می گیرد که او در طول زندگی مشترک به دستور شوهر و بدون قصد تبرع (رایگان)، کارهایی را در منزل انجام داده باشد و این کارها در عرف زن وظیفه او محسوب نشود.
- جهیزیه: جهیزیه اموالی است که زن از منزل پدری به منزل مشترک می آورد و مالکیت آن متعلق به زن است. در صورت طلاق، زن حق استرداد جهیزیه خود را دارد و با مهریه تفاوت دارد.
این حقوق، هر یک ماهیت و شرایط مطالبه متفاوتی دارند و مهریه فارغ از این حقوق، به زن تعلق می گیرد.
نتیجه گیری
موضوع «حد مهریه» و ابعاد حقوقی و اجتماعی آن، همواره یکی از پیچیده ترین و مهم ترین مسائل در حوزه حقوق خانواده ایران بوده است. همانطور که تشریح شد، از نظر قانونی، مهریه سقفی برای تعیین ندارد و هر مقداری که زوجین توافق کنند، معتبر است؛ اما این مفهوم در جنبه ضمانت اجرایی و نحوه وصول دچار محدودیت هایی می شود. ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده با تعیین سقف ۱۱۰ سکه برای امکان صدور حکم جلب (حبس) مرد، تلاش کرده است تا میان حقوق زن و توانایی مالی مرد تعادل برقرار کند. در این میان، مهریه بالای ۱۱۰ سکه نیز کاملاً قابل مطالبه است، با این تفاوت که بار اثبات توانایی مالی (ملائت) زوج بر عهده زوجه خواهد بود و برای این مازاد، امکان حبس مرد وجود ندارد.
شفاف سازی مفاهیمی چون مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه، مراحل قانونی مطالبه از طریق اجرای ثبت و دادگاه، و امکان دفاع مرد از طریق اعسار و تقسیط، به زوجین کمک می کند تا با آگاهی بیشتری نسبت به حقوق و تکالیف خود گام بردارند. همچنین، دانستن اینکه شایعات مربوط به تصویب «قانون ۱۴ سکه» حقیقت ندارد و قوانین فعلی همچنان لازم الاجرا هستند، از سردرگمی ها می کاهد. مهریه به عنوان پشتوانه ای مهم برای زن، نقش خود را در پایداری خانواده ایفا می کند و شناخت دقیق ابعاد آن، از بروز مشکلات و سوءتفاهم ها جلوگیری می نماید.
با توجه به پیچیدگی های حقوقی و تغییرات احتمالی در رویه های قضایی، اکیداً توصیه می شود که پیش از هرگونه اقدام حقوقی (چه برای تعیین مهریه، چه برای مطالبه آن یا دفاع در برابر آن)، حتماً با یک وکیل متخصص خانواده مشورت نمایید. وکیل متخصص می تواند با ارائه راهنمایی های دقیق و شخصی سازی شده، شما را در تمامی مراحل یاری رسانده و از تضییع حقوق شما جلوگیری کند.
سوالات متداول
آیا مردان به دلیل مهریه کاملاً از زندان آزاد شده اند؟
خیر، این یک تصور نادرست است. تا سقف ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی، در صورتی که مرد توانایی پرداخت مهریه را داشته باشد اما از پرداخت آن امتناع کند و اعسار خود را نیز در دادگاه اثبات نکند، دادگاه می تواند به درخواست زن حکم جلب (حبس) صادر کند. رویه قضایی به سمت تقسیط و عدم حبس در صورت عدم توانایی مالی پیش رفته است، اما امکان حبس به طور کامل حذف نشده است.
آیا اگر مهریه بیش از 110 سکه باشد، زن هیچ حقی ندارد؟
خیر، این نیز اشتباه است. مهریه به هر میزان که باشد (حتی بالای ۱۱۰ سکه) یک دین و تعهد قانونی بر ذمه مرد است و زن حق مطالبه تمامی آن را دارد. تفاوت در این است که برای مازاد بر ۱۱۰ سکه، زن باید توانایی مالی مرد (ملائت) را به دادگاه اثبات کند و امکان صدور حکم جلب برای این مازاد وجود ندارد.
میزان پیش پرداخت مهریه معمولاً چقدر است؟
میزان پیش پرداخت مهریه توسط دادگاه و با توجه به وضعیت مالی مرد، شغل، درآمد، اموال و دارایی های او، و همچنین شرایط اجتماعی و شأن زن تعیین می شود. هیچ مبلغ ثابت و یکسانی وجود ندارد، اما ممکن است از چند سکه تا مبلغی نقدی متغیر باشد.
اگر مرد هیچ مالی به نام خود نداشته باشد، زن چگونه می تواند مهریه خود را بگیرد؟
اگر مرد هیچ مالی به نام خود نداشته باشد و توانایی مالی او نیز برای پرداخت مهریه (چه یکجا و چه اقساطی) اثبات نشود، زن نمی تواند مهریه خود را وصول کند. در این صورت، حکم اعسار صادر شده و مهریه تا زمانی که مرد توانایی مالی پیدا کند، معلق می ماند. البته زن باید برای اثبات عدم توانایی مالی مرد، جستجو و استعلام های لازم را انجام داده و عدم وجود اموال را به دادگاه ثابت کند.
آیا مهریه به سکه یا پول نقد تعلق می گیرد؟ نحوه محاسبه به نرخ روز.
مهریه می تواند به هر دو صورت سکه یا وجه نقد تعیین شود. اگر مهریه سکه باشد، زن می تواند خود سکه را مطالبه کند و یا قیمت روز آن را. اگر مهریه وجه نقد باشد، طبق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، بر اساس شاخص تورم اعلامی توسط بانک مرکزی، به نرخ روز محاسبه و پرداخت خواهد شد تا ارزش واقعی آن حفظ شود.
آیا زن می تواند مهریه خود را ببخشد؟ آیا این بخشش قابل برگشت است؟
بله، زن می تواند مهریه خود را ببخشد. این بخشش می تواند به صورت هبه (بخشش بلاعوض) یا ابراء (ساقط کردن دین) باشد. اگر بخشش به صورت «هبه» باشد، در صورتی که عین مهریه باقی باشد (مثلاً سکه ها)، زن می تواند تحت شرایطی از بخشش خود رجوع کند (بخشیده را پس بگیرد). اما اگر به صورت «ابراء» باشد، بخشش قطعی است و زن نمی تواند از آن رجوع کند. توصیه می شود هرگونه بخشش مهریه با سند رسمی و مشاوره حقوقی انجام شود.
آیا مهریه در زمان عقد موقت (صیغه) نیز وجود دارد؟
بله، در عقد موقت (صیغه) نیز تعیین مهریه شرط صحت عقد است و بدون تعیین مهریه، عقد موقت باطل خواهد بود. زن در عقد موقت نیز مالک مهریه می شود و می تواند آن را مطالبه کند. احکام مهریه در عقد موقت، مشابه عقد دائم است، با این تفاوت که در عقد موقت، در صورت عدم نزدیکی، نصف مهریه به زن تعلق نمی گیرد.
چه زمانی مهریه به زن تعلق نمی گیرد؟
در موارد زیر ممکن است مهریه به زن تعلق نگیرد یا میزان آن کاهش یابد:
- اگر عقد نکاح به هر دلیلی باطل بوده باشد و نزدیکی نیز صورت نگرفته باشد.
- در صورت عدم وقوع نزدیکی و طلاق قبل از آن، نصف مهریه به زن تعلق می گیرد و نصف دیگر ساقط می شود.
- اگر زن مهریه خود را به طور کامل ببخشد (ابراء کند) یا در طلاق خلع برای گرفتن طلاق، مهریه خود را فدای آن کند.
- در موارد بسیار نادر و خاص که زن بدون مانع شرعی و قانونی، از تمکین خاص (رابطه زناشویی) خودداری کرده باشد و این امر اثبات شود.